Wat soortelijk gewicht is
Soortelijk gewicht, ook wel dichtheid genoemd, is hoeveel gram een kubieke centimeter van een materiaal weegt. Het is een eigenschap van het materiaal zelf en verandert dus niet met de vorm. Twee voorwerpen die er identiek uitzien maar van verschillend metaal zijn, hebben bij hetzelfde volume een verschillend gewicht.
Dat maakt dichtheid bruikbaar als controle. Je hoeft niet te weten welk metaal je in handen hebt om te merken dat een stuk veel te licht is voor zijn omvang. De dichtheidstest maakt dat gevoel meetbaar.
Zilver naast de metalen die erop lijken
Zilver is duidelijk zwaarder dan de legeringen waarmee het in huis het vaakst verward wordt. Verzilverd messing, nieuwzilver of alpaca, roestvrij staal en tin hebben allemaal een lagere dichtheid. De verschillen zijn groot genoeg om ze met een eenvoudige meting te onderscheiden, ook als je meting niet perfect is.
- Fijnzilver is het zwaarst van dit rijtje; sterling ligt er dicht tegenaan, want koper is maar iets lichter dan zilver.
- Nieuwzilver en alpaca bestaan uit koper, nikkel en zink en zijn merkbaar lichter dan zilver.
- Verzilverd messing weegt ongeveer als messing, want de zilverlaag is te dun om iets aan het gewicht te veranderen.
- Roestvrij staal is beduidend lichter dan zilver bij hetzelfde volume.
- Tin en tinlegeringen zijn het lichtst en voelen bij een groot stuk direct te licht aan.
De test met een weegschaal en een bakje water
De methode heet meten volgens Archimedes. Je bepaalt eerst het gewicht van het stuk in de lucht en daarna hoeveel water het verdringt. Dat verdrongen volume, gedeeld op het gewicht, geeft de dichtheid.
Wat je nodig hebt
- Een keukenweegschaal die op een tiende gram nauwkeurig weegt.
- Een bakje water dat groot genoeg is om het stuk volledig onder te dompelen.
- Een dun stukje visdraad of nylon om het stuk aan te hangen.
- Kraanwater op kamertemperatuur, meer is niet nodig.
Waar de methode ophoudt
De dichtheidstest gaat uit van één massief materiaal. Zodra dat niet klopt, klopt de uitkomst ook niet, en dat is bij zilverwerk eerder regel dan uitzondering.
- Holle stukken met lucht erin geven een veel te lage uitkomst, ook als ze volledig van zilver zijn.
- Gevulde voeten van kandelaars bevatten gips, cement of zand en meten als een mengsel.
- Messen met een stalen lemmet en een gevuld heft zijn per definitie geen enkel materiaal.
- Stenen, parels, glas en emaille hebben een eigen dichtheid en verstoren de meting.
- Soldeernaden, reparaties en scharnieren van ander metaal doen hetzelfde in het klein.
- Verzilverde stukken meten als hun kern, dus als messing of nieuwzilver, niet als zilver.
Wat de uitkomst wel en niet zegt
Komt de meting duidelijk lager uit dan zilver, dan is het vrijwel zeker geen massief zilver, of het stuk is hol of gevuld. Dat is waardevolle informatie, want het scheelt een rit.
Komt de meting in de buurt van zilver, dan weet je nog niet welk gehalte je hebt. Het verschil tussen 800, 835 en 925 is voor deze methode te klein om betrouwbaar aan te wijzen, terwijl dat verschil juist de prijs bepaalt. Gebruik de dichtheidstest dus om uit te sluiten, niet om vast te stellen.
Waarom XRF dit werk overneemt
Aan de balie meten we met een XRF-meter. Die bepaalt de samenstelling in seconden, zonder kras, zonder zuur en zonder het stuk uit elkaar te halen. Waar de dichtheidstest hooguit zegt of iets zilver zóu kunnen zijn, geeft XRF het gehalte waarop we vervolgens rekenen.
Wil je het thuis toch eerst zelf proberen, prima. De dichtheidstest is een van de weinige controles die niets beschadigt. Loopt het uit op twijfel, breng het stuk dan mee en laat het gratis meten.
Zo bepaal je het soortelijk gewicht thuis
- 1
Weeg het stuk droog
Leg het schone, droge stuk op de weegschaal en noteer het gewicht in gram op een tiende nauwkeurig. Dit is het gewicht in de lucht.
- 2
Zet het bakje water op de weegschaal
Plaats een bakje water op de weegschaal en stel hem op nul. Het bakje mag nergens tegenaan staan.
- 3
Dompel het stuk onder zonder de bodem te raken
Hang het stuk aan een dunne draad volledig onder water, zonder de bodem of de wand te raken. Het getal dat de weegschaal nu aangeeft, is in gram gelijk aan het volume van het stuk in kubieke centimeter.
- 4
Deel gewicht door volume
Deel het droge gewicht door het gemeten volume. De uitkomst is de dichtheid in gram per kubieke centimeter.
- 5
Vergelijk en trek een voorzichtige conclusie
Ligt de uitkomst duidelijk onder die van zilver, dan is het geen massief zilver of is het stuk hol. Ligt hij in de buurt, laat het gehalte dan met XRF vaststellen.
Veelgestelde vragen
Kan ik met de dichtheidstest 925 van 835 onderscheiden?
Nee. Die gehaltes liggen qua dichtheid te dicht bij elkaar voor een keukenweegschaal. De test onderscheidt zilver van lichtere metalen, meer niet.
Beschadigt de dichtheidstest mijn zilver?
Nee, dat is juist het voordeel. Er wordt niet gekrast en er komt geen zuur aan te pas. Droog het stuk daarna goed af, ook in naden en scharnieren.
Waarom klopt mijn meting bij een kandelaar niet?
Kandelaars hebben vaak een gevulde voet. Je meet dan een mengsel van zilver en vulling, waardoor de uitkomst nergens op slaat.
Is een keukenweegschaal nauwkeurig genoeg?
Voor een grove schifting wel, mits hij op een tiende gram weegt en het stuk zwaar genoeg is. Bij lichte sieraden wordt de meetfout al snel groter dan het verschil dat je zoekt.